Wat gebeurt er met je gezinswoning na overlijden van een echtgenoot?

Hoe verloopt het erfrecht bij echtgenoten? #

Echtgenoten zijn elkaars wettelijke erfgenaam. In een klassiek gezin met kinderen erft de langstlevende echtgenoot het vruchtgebruik van de gezinswoning en erven de kinderen de blote eigendom ervan. Dit betekent dat de kinderen juridisch gezien al eigenaar worden van de woning, maar dat de langstlevende echtgenoot, dankzij het vruchtgebruik, nog levenslang in de woning kan blijven wonen. Desgewenst kan hij/zij de woning verhuren en de huurinkomsten innen.

De vererving in een vruchtgebruik-blote-eigendomsverhouding heeft, vanuit burgerrechtelijk oogpunt, twee belangrijke gevolgen bij een latere verkoop van de gezinswoning.

In de eerste plaats heeft de langstlevende echtgenoot de toestemming van de kinderen nodig als hij/zij de gezinswoning zou willen verkopen. De langstlevende kan dit niet op eigen houtje: de kinderen zullen moeten meebeslissen en moeten ook de verkoopakte mee ondertekenen.

Omgekeerd is er in een bijzondere bescherming voorzien voor de langstlevende echtgenoot. De langstlevende echtgenoot heeft immers een vetorecht tegen een vraag van de kinderen tot omzetting van het vruchtgebruik op de gezinswoning. Concreet betekent dit dat de kinderen niet kunnen eisen dat het vruchtgebruik van de langstlevende echtgenoot wordt omgezet in bijvoorbeeld een geldsom. De langstlevende echtgenoot heeft het recht om levenslang in de gezinswoning te blijven. Omgekeerd heeft de langstlevende echtgenoot altijd het recht om de omzetting van het vruchtgebruik te vragen.

Ten tweede zal, als de woning later verkocht zou worden, de latere verkoopprijs in principe in een gesplitste eigendomsverhouding toekomen aan de langstlevende echtgenoot en de kinderen. De verkoopprijs kan dan toekomen op een rekening waarvan de langstlevende echtgenoot het vruchtgebruik bezit en de kinderen de naakte eigendom. Niettemin kan er ook worden besloten om op dit moment (of later) over te gaan tot de omzetting van het vruchtgebruik naar aanleiding van de verkoop van de gezinswoning. In dat geval zal de vruchtgebruiker de waarde van het vruchtgebruik “uitbetaald” krijgen.

Daarvoor zal de waarde van het vruchtgebruik moeten worden berekend om te weten op welk deel van de verkoopsom de langstlevende echtgenoot recht heeft. Deze waarde is afhankelijk van de leeftijd van de langstlevende echtgenoot. Hoe ouder de vruchtgebruiker zal zijn, hoe lager de waarde van het vruchtgebruik bij een omzetting en hoe lager dus het aandeel in de verkoopsom van de langstlevende echtgenoot. Dit zal dan ook een belangrijk aandachtspunt zijn in de verdere financiële bescherming van de langstlevende echtgenoot. De langstlevende echtgenoot zal immers bij een latere verkoop nooit de volledige verkoopprijs ontvangen.

Doorgaans zal deze vruchtgebruik-blote eigendomsverhouding geen probleem vormen, zeker niet als er een hechte band bestaat tussen de familieleden en als er vanuit financieel oogpunt al voldoende bescherming werd geboden tussen de echtgenoten.

Hoe vermijd je de gesplitste eigendomsverhouding bij vererven? #

Wil je echter een andere regeling om de voormelde gesplitste eigendomsverhouding te vermijden, dan kan een huwelijkscontract soelaas bieden. Zo kan er bijvoorbeeld een keuzebeding worden toegevoegd, waardoor de langstlevende echtgenoot ervoor zal kunnen opteren om goederen uit het gemeenschappelijk vermogen in volle eigendom naar zich toe te trekken. Dit kan voor de gezinswoning, maar ook voor andere goederen zoals bijvoorbeeld een bepaalde geldsom. Let wel dat het hierbij moet gaan om gemeenschappelijke goederen. Het is hierbij van groot belang dat het keuzebeding op maat wordt geformuleerd, alsook dat keuzebedingen uit oudere huwelijkscontracten tijdig en met de nodige zorg worden geëvalueerd en geüpdatet.

Een alternatief is de opmaak van een testament. Een testament is echter eenzijdig herroepbaar, terwijl een huwelijkscontract een overeenkomst betreft waarop niet zonder meer kan worden teruggekomen. Bovendien kan een bevoordeling via testament relatief eenvoudig worden aangevochten door de kinderen als hun reserve hierdoor zou worden aangetast, daar waar dit voor een huwelijkscontract doorgaans veel moeilijker is. Een huwelijkscontract biedt meer weerstand tegen mogelijke aanspraken van de kinderen voor het geval hun reserve zou zijn aangetast.

Hoe verloopt de vererving van vruchtgebruik fiscaal? #

Vanuit fiscaal oogpunt is de waarde van het vruchtgebruik vrijgesteld van erfbelasting tussen echtgenoten en partners. Indien er geen specifieke bescherming werd voorzien tussen echtgenoten, zal de blote eigendom overgaan naar de kinderen en zullen zij erfbelasting verschuldigd zijn op de waarde van de blote eigendom.

Indien de nodige bescherming werd geboden voor de gezinswoning op basis van een testament of huwelijkscontract, kan de gezinswoning overgaan in volle eigendom. Deze verkrijging zal volledig vrijgesteld zijn van erfbelasting. Hier zal er dus geen taxatie gebeuren bij de kinderen voor de waarde van de blote eigendom.

Hoe verloopt het erfrecht bij wettelijk samenwonende partners? #

Zodra een verklaring van wettelijke samenwoning werd afgelegd bij de gemeente, kwalificeer je met je partner als wettelijke samenwoners.

Wettelijk samenwonende partners zijn elkaars wettige erfgenaam en genieten een (beperkt) wettelijk erfrecht. Als één van de partners komt te overlijden, dan erft de langstlevende partner het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel, ook al is die geen eigenaar van de gezinswoning. Concreet houdt dit in dat je als langstlevende partner tot je overlijden in de woning kan blijven wonen en zelfs recht hebt op de huuropbrengsten als je beslist om de gezinswoning te verhuren.

De blote eigendom van de gezinswoning en de volle eigendom van de andere goederen die deel uitmaken van de nalatenschap vererven naar de andere wettelijke erfgenamen. Als langstlevende wettelijk samenwonende partner kan je de gezinswoning dus niet zomaar op eigen houtje en zonder inmenging van de wettelijke erfgenamen verkopen.

In deze situatie is het dan ook aangewezen om een testament op te maken als je je partner wil beschermen. In dit testament kan er bijvoorbeeld worden voorzien om je aandeel in de gezinswoning in volle eigendom te laten vererven naar uw partner.

Houd er rekening mee dat als je kinderen hebt, zij hun minimale erfdeel kunnen opeisen voor zover zij dat nog niet zouden hebben ontvangen.

Een mogelijk alternatief is een beding van aanwas, waarbij het deel van de overledene door aanwas zal toekomen aan de overlevende, maar daarvoor gelden specifieke voorwaarden. Bovendien zal een overgang op basis van het aanwasbeding worden belast aan het tarief van registratierechten terwijl een vererving tussen wettelijke samenwoners van de gezinswoning vrijgesteld is van erfbelasting.

Hoe verloopt het erfrecht bij feitelijk samenwonende partners? #

Feitelijke samenwoners hebben geen wettelijk erfrecht. Als er niets werd geregeld, dan gaat het aandeel van de overleden partner in de gezinswoning die aan beide partners toebehoorde (bijvoorbeeld voor de onverdeelde helft) naar zijn of haar wettelijke erfgenamen, zijnde zijn of haar kinderen, ouders en/of broers en zussen. De langstlevende feitelijk samenwonende partner geniet bijgevolg geen enkele wettelijke bescherming.

Ook hier is het als wettelijk samenwonende partners aangewezen om de nodige bescherming in te bouwen door bijvoorbeeld de opmaak van een testament, waarbij je je aandeel van de woning via testament zal nalaten aan je partner. Dit kan in volle eigendom (waardoor jouw aandeel in het huis bij overlijden vererft naar je partner) of in vruchtgebruik (je partner mag dan levenslang in de woning blijven wonen of de huurinkomsten innen). Houd er daarbij rekening mee dat als je kinderen hebt, zij hun minimale erfdeel kunnen opeisen voor zover zij dat nog niet zouden hebben ontvangen uit je nalatenschap.

Deze verkrijging via testament is vrijgesteld van erfbelasting voor je feitelijk samenwonende partner wanneer jullie minstens 3 jaar hebben samengewoond vóór het overlijden. Ook hier kan een beding van aanwas in bepaalde omstandigheden soelaas bieden voor de tussenfase.

Wat als de gezinswoning in een vennootschap werd ondergebracht? #

De privé gezinswoning van gehuwden en wettelijk samenwonenden geniet een bijzondere bescherming, zoals hierboven aangekaart (zijnde het vetorecht tegen de omzetting, vrijstelling in de erfbelasting, enz.).

Als je gezinswoning daarentegen is ondergebracht in een vennootschap, dan geldt deze bijzondere bescherming niet. De langstlevende zal in dat geval alleen het vruchtgebruik erven op de aandelen van de vennootschap waarin de gezinswoning zit.

Dit heeft verregaande gevolgen op zowel huwelijksvermogensrechtelijk, erfrechtelijk als fiscaal vlak.

1. Allereerst speelt de vrijstelling van de gezinswoning in de erfbelasting niet.
2. Bovendien kan de langstlevende zijn/haar vetorecht niet meer stellen tegen een verzoek tot omzetting van het vruchtgebruik door de blote eigenaars van de aandelen van de vennootschap die eigenaar is van de gezinswoning.

De langstlevende verliest, gelet op het vruchtgebruik op de aandelen, dus niet zozeer de controle over de gezinswoning, maar wel de verregaande bescherming die er op burgerrechtelijk niveau aan is verbonden.

Conclusie #

Het verwerven van je gezinswoning is een financieel en emotioneel belangrijke investering. Vaak biedt de wettelijke vererving onvoldoende bescherming voor echtgenoten of partners. Wil je bijkomende bescherming bieden aan je partner of echtgenoot, dan is het cruciaal om extra stappen te ondernemen, zoals een testament, huwelijkscontract, enz.

Ook wanneer je die stappen al ondernomen hebt, is het belangrijk om af en toe een check-up uit te voeren en te kijken of die nog voldoende accuraat zijn.